Việc nắm rõ quy định eudr là yếu tố sống còn đối với các doanh nghiệp xuất khẩu hàng nông sản sang thị trường Châu Âu trong bối cảnh các tiêu chuẩn bền vững ngày càng khắt khe. Đây là quy định mới của Liên minh Châu Âu (EU) nhằm ngăn chặn tình trạng phá rừng và suy thoái rừng liên quan đến các mặt hàng tiêu dùng cụ thể đang lưu thông tại thị trường này.
1. Quy định EUDR là gì?
EUDR là viết tắt của European Union Deforestation Regulation, hay còn gọi là Quy định chống phá rừng của Liên minh Châu Âu. Đây là một bộ luật quan trọng được EU ban hành nhằm đảm bảo rằng các sản phẩm nông nghiệp và lâm nghiệp được tiêu thụ tại thị trường này không gây ra tình trạng phá rừng hoặc suy thoái rừng trên toàn cầu.
Quy định này yêu cầu các doanh nghiệp khi đưa hàng hóa vào thị trường EU hoặc xuất khẩu từ EU phải chứng minh sản phẩm của họ không có nguồn gốc từ đất bị phá rừng sau ngày 31/12/2020. Mục tiêu chính là giảm thiểu đóng góp của EU vào biến đổi khí hậu và mất đa dạng sinh học thông qua việc kiểm soát chặt chẽ chuỗi cung ứng.
Sự ra đời của quy định này đánh dấu một bước ngoặt trong chính sách thương mại của EU, chuyển từ khuyến khích tự nguyện sang bắt buộc tuân thủ pháp lý. Điều này buộc tất cả các đối tác thương mại, bao gồm cả Việt Nam, phải thay đổi phương thức sản xuất để đáp ứng các tiêu chuẩn xanh và bền vững.
- Hạn chế tối đa việc nhập khẩu các sản phẩm gây mất rừng.
- Thúc đẩy chuỗi cung ứng bền vững và có trách nhiệm hơn.
- Tăng cường tính minh bạch trong nguồn gốc xuất xứ hàng hóa.
- Bảo vệ các hệ sinh thái rừng tự nhiên trên toàn thế giới.
- Giảm phát thải khí nhà kính từ hoạt động chuyển đổi mục đích sử dụng đất.
2. Danh mục 7 nhóm mặt hàng chịu sự điều chỉnh của quy định EUDR
Quy định này tập trung vào 7 nhóm mặt hàng chính được xác định là có rủi ro gây phá rừng cao nhất. Nếu doanh nghiệp kinh doanh các sản phẩm nằm trong danh sách này, việc tuân thủ các thủ tục kiểm tra và thẩm định là yêu cầu bắt buộc để có thể tiếp cận thị trường Châu Âu.
Bên cạnh các nguyên liệu thô, các sản phẩm phái sinh hoặc sản phẩm chế biến từ các nhóm này cũng thuộc phạm vi điều chỉnh. Ví dụ, nếu doanh nghiệp xuất khẩu lốp xe (làm từ cao su) hoặc socola (làm từ ca cao), họ vẫn phải tuân thủ đầy đủ các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc của EU.
Việc xác định danh mục này dựa trên dữ liệu về tác động của các loại nông sản này đối với diện tích rừng toàn cầu trong nhiều thập kỷ qua. EU có thể mở rộng danh sách này trong tương lai dựa trên các báo cáo đánh giá định kỳ về tình trạng biến đổi khí hậu và mất rừng.
- Cà phê: Sản phẩm chủ lực của nông nghiệp Việt Nam chịu tác động lớn nhất.
- Cao su: Bao gồm mủ cao su tự nhiên và các sản phẩm chế biến từ cao su.
- Gỗ: Các sản phẩm nội thất, giấy, ván ép, gỗ nguyên liệu và than củi.
- Dầu cọ: Các loại dầu thô, dẫn xuất dùng trong thực phẩm và mỹ phẩm.
- Ca cao: Hạt ca cao, bơ ca cao, bột ca cao và các loại sô cô la.
- Đậu nành: Bao gồm hạt đậu nành, dầu đậu nành và các loại thức ăn chăn nuôi.
- Thịt bò: Các sản phẩm thịt tươi sống, đông lạnh, da thuộc và phụ phẩm thực phẩm.
3. Ba yêu cầu cốt lõi doanh nghiệp cần thực hiện để tuân thủ EUDR
Để hàng hóa được lưu thông hợp pháp tại EU, doanh nghiệp phải hoàn thành quy trình thẩm định chuyên sâu (Due Diligence). Quy trình này không chỉ dừng lại ở việc khai báo thông thường mà còn yêu cầu bằng chứng xác thực về nguồn gốc vùng trồng thông qua các công nghệ số hóa.
Yêu cầu này đặt ra thách thức lớn về quản lý dữ liệu và hệ thống truy xuất nguồn gốc cho các nước xuất khẩu. Doanh nghiệp cần xây dựng hệ thống lưu trữ thông tin chặt chẽ từ khâu thu mua tại vườn cho đến khâu chế biến, vận chuyển và đóng gói xuất khẩu cuối cùng.
Ba trụ cột chính của quy trình thẩm định bao gồm: thu thập thông tin, đánh giá rủi ro và giảm thiểu rủi ro. Mỗi bước đều đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối, vì chỉ cần một mắt xích nhỏ trong chuỗi cung ứng không đáp ứng được yêu cầu, toàn bộ lô hàng có thể bị từ chối nhập khẩu.
- Thông tin về vùng trồng: Phải cung cấp tọa độ địa lý (geolocation) chính xác của thửa đất sản xuất.
- Tính hợp pháp: Chứng minh sản phẩm được sản xuất theo đúng luật pháp của quốc gia sở tại về quyền sử dụng đất và lao động.
- Đánh giá rủi ro: Phân tích khả năng sản phẩm có liên quan đến việc phá rừng dựa trên dữ liệu vệ tinh và báo cáo thực địa.
- Giảm thiểu rủi ro: Đưa ra các biện pháp khắc phục và giám sát nếu phát hiện có nguy cơ vi phạm trong chuỗi cung ứng.
- Tuyên bố thẩm định: Doanh nghiệp phải nộp tờ khai cam kết đã thực hiện đầy đủ các bước kiểm tra trước khi đưa hàng vào EU.
4. Lộ trình thực hiện và thời hạn áp dụng quy định EUDR
Quy định này đã chính thức có hiệu lực từ tháng 6 năm 2023, tuy nhiên EU đã cho phép một khoảng thời gian đệm để các quốc gia và doanh nghiệp chuẩn bị. Thời hạn áp dụng ban đầu được ấn định là cuối năm 2024 đối với các doanh nghiệp lớn và giữa năm 2025 đối với doanh nghiệp nhỏ.
Tuy nhiên, do sự phức tạp trong khâu chuẩn bị dữ liệu vùng trồng của nhiều quốc gia, Ủy ban Châu Âu đã đề xuất lùi thời hạn thực hiện thêm 12 tháng. Doanh nghiệp cần theo dõi sát sao các thông báo chính thức để điều chỉnh kế hoạch kinh doanh và đầu tư hệ thống truy xuất nguồn gốc phù hợp.
Việc gia hạn này không đồng nghĩa với việc nới lỏng các tiêu chuẩn, mà là tạo điều kiện để các đối tác có đủ thời gian số hóa dữ liệu. Các doanh nghiệp đã sẵn sàng sớm sẽ có lợi thế cạnh tranh rất lớn khi thị trường bắt đầu thực thi các biện pháp kiểm soát nghiêm ngặt.
- Đối với doanh nghiệp lớn: Thời hạn áp dụng mới dự kiến là từ ngày 30/12/2025.
- Đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs): Được ưu tiên lùi thời hạn áp dụng đến ngày 30/6/2026.
- Ngày chốt nguồn gốc (Cut-off date): Sản phẩm không được sản xuất trên diện tích rừng bị phá sau ngày 31/12/2020.
- Báo cáo hàng năm: Doanh nghiệp phải công khai báo cáo về hệ thống thẩm định của mình trên các phương tiện thông tin đại chúng.
- Hệ thống thông tin điện tử: EU đang xây dựng cổng thông tin để doanh nghiệp nộp hồ sơ thẩm định trực tuyến.
5. Hệ thống phân loại mức độ rủi ro của các quốc gia
Liên minh Châu Âu sẽ thiết lập một hệ thống phân loại quốc gia (Benchmarking) để xác định mức độ rủi ro liên quan đến phá rừng của từng vùng lãnh thổ. Hệ thống này chia các quốc gia hoặc vùng lãnh thổ thành ba nhóm chính: rủi ro thấp, rủi ro tiêu chuẩn và rủi ro cao.
Mức độ rủi ro của quốc gia sẽ quyết định trực tiếp đến tần suất kiểm tra và mức độ khắt khe của các thủ tục thẩm định mà doanh nghiệp phải thực hiện. Nếu sản phẩm đến từ quốc gia được xếp hạng rủi ro thấp, các bước kiểm tra sẽ được đơn giản hóa, giúp giảm chi phí và thời gian thông quan.
Việc phân loại này dựa trên các tiêu chí khách quan như tỷ lệ mất rừng hàng năm, sự tồn tại của các luật bảo vệ rừng và hiệu quả của việc thực thi pháp luật tại quốc gia đó. Các quốc gia tích cực hợp tác với EU trong việc chia sẻ dữ liệu rừng sẽ có cơ hội được xếp vào nhóm rủi ro thấp.
- Rủi ro thấp: Tỷ lệ kiểm tra hàng hóa từ EU chỉ vào khoảng 1% số lô hàng nhập khẩu.
- Rủi ro tiêu chuẩn: Tỷ lệ kiểm tra ngẫu nhiên các lô hàng là khoảng 3% để đảm bảo tính tuân thủ.
- Rủi ro cao: Tỷ lệ kiểm tra nghiêm ngặt lên đến 9% số lô hàng, đòi hỏi hồ sơ thẩm định chi tiết hơn.
- Tiêu chí đánh giá: Dựa trên tỷ lệ mất rừng, suy thoái rừng và các nỗ lực bảo vệ rừng của quốc gia sản xuất.
- Cập nhật danh sách: EU sẽ rà soát và cập nhật danh sách phân loại rủi ro định kỳ hàng năm hoặc khi có biến động lớn.
6. Những thách thức đối với nông sản Việt Nam khi thực hiện EUDR
Việt Nam là một trong những quốc gia xuất khẩu nông sản hàng đầu vào thị trường EU, đặc biệt là các mặt hàng như cà phê, cao su và gỗ. Do đó, các quy định mới này tạo ra áp lực rất lớn đối với hệ thống sản xuất vốn còn manh mún, nhỏ lẻ và thiếu tính liên kết của chúng ta.
Thách thức lớn nhất hiện nay nằm ở việc số hóa dữ liệu vùng trồng và quản lý hàng triệu hộ nông dân nhỏ lẻ. Việc thu thập tọa độ địa lý cho từng mảnh vườn đòi hỏi nguồn lực tài chính, công nghệ và sự phối hợp đồng bộ giữa chính quyền địa phương, doanh nghiệp và người dân.
Ngoài ra, việc chứng minh tính hợp pháp của đất sản xuất cũng gặp nhiều khó khăn do hồ sơ địa chính ở một số vùng sâu vùng xa chưa hoàn thiện. Nếu không giải quyết được các vấn đề này, nông sản Việt Nam có nguy cơ bị loại khỏi các chuỗi cung ứng cao cấp của Châu Âu.
- Quản lý dữ liệu: Khó khăn trong việc xác định ranh giới chính xác giữa rừng tự nhiên và đất nông nghiệp trên bản đồ số.
- Chi phí tuân thủ: Các khoản phí phát sinh cho việc kiểm định, cấp chứng chỉ và vận hành hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử.
- Tác động đến nông dân: Nguy cơ những hộ nghèo, hộ dân tộc thiểu số bị loại khỏi chuỗi cung ứng nếu không đáp ứng được yêu cầu kỹ thuật.
- Sự chồng chéo pháp lý: Cần có sự thống nhất giữa luật đất đai, luật lâm nghiệp hiện hành với các tiêu chuẩn mới của EU.
- Năng lực quản trị: Doanh nghiệp Việt Nam cần nâng cao khả năng quản lý rủi ro và báo cáo dữ liệu theo tiêu chuẩn quốc tế.
7. Một số câu hỏi thường gặp về quy định EUDR
Câu 1: Các hình phạt nếu doanh nghiệp không tuân thủ quy định EUDR là gì?
Nếu vi phạm, doanh nghiệp có thể phải đối mặt với mức phạt tiền lên đến ít nhất 4% tổng doanh thu hàng năm của họ tại thị trường EU. Ngoài ra, các lô hàng vi phạm có thể bị tịch thu, doanh nghiệp bị cấm tạm thời việc đưa hàng vào EU và bị công khai tên trên danh sách vi phạm của Ủy ban Châu Âu.
Câu 2: Doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) có được miễn trừ không?
Các doanh nghiệp SME không được miễn trừ hoàn toàn mà chỉ được nới lỏng một số nghĩa vụ về báo cáo và có thời gian chuẩn bị dài hơn. Tuy nhiên, họ vẫn phải đảm bảo sản phẩm của mình không gây phá rừng và cung cấp đầy đủ thông tin tọa độ cho các đối tác mua hàng lớn hơn trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Câu 3: Quy định EUDR có chấp nhận các chứng chỉ bền vững sẵn có như FSC hay RSPO không?
Các chứng chỉ như FSC, PEFC hay RSPO là công cụ hỗ trợ rất tốt trong việc đánh giá rủi ro nhưng không thể thay thế hoàn toàn cho hồ sơ thẩm định EUDR. Doanh nghiệp vẫn bắt buộc phải cung cấp tọa độ địa lý và các bằng chứng về tính hợp pháp theo đúng yêu cầu riêng biệt của bộ quy định này để được thông quan.
Câu 4: Làm thế nào để xác định diện tích đất bị phá rừng sau năm 2020?
EU sẽ sử dụng các hệ thống giám sát vệ tinh tiên tiến như Copernicus để đối chiếu dữ liệu tọa độ do doanh nghiệp cung cấp. Nếu hình ảnh vệ tinh cho thấy diện tích đất đó trước đây là rừng nhưng đã bị chuyển đổi sang mục đích nông nghiệp sau thời điểm 31/12/2020, lô hàng sẽ bị coi là không tuân thủ và bị từ chối.
Câu 5: Doanh nghiệp cần làm gì ngay bây giờ để chuẩn bị cho EUDR?
Doanh nghiệp cần bắt đầu bằng việc rà soát lại toàn bộ chuỗi cung ứng của mình, xác định các vùng trồng có rủi ro cao và triển khai việc thu thập dữ liệu tọa độ địa lý. Việc hợp tác chặt chẽ với các đơn vị tư vấn và chính quyền địa phương để chuẩn bị hồ sơ pháp lý về quyền sử dụng đất là bước đi cần thiết để duy trì xuất khẩu ổn định.
Tóm lại, việc chủ động tìm hiểu và thích nghi sớm với quy định eudr không chỉ giúp các doanh nghiệp Việt Nam duy trì thị phần ổn định tại EU mà còn là cơ hội để nâng tầm giá trị nông sản trên trường quốc tế. Việc chuyển đổi sang mô hình sản xuất bền vững và minh bạch chính là con đường duy nhất để phát triển lâu dài trong tương lai.
Để lại một bình luận